Hayal edin…

Kutup buzulları yok olmuş.

Deniz seviyeleri bugünkünden yaklaşık 140 metre daha yüksek. Kıtalar hâlâ tek parça dev bir kara kütlesi halinde ve dünya yavaş yavaş parçalanmaya hazırlanıyor. İşte Jura Dönemi tam olarak böyle bir dünyaydı. Bugün filmlerde ve belgesellerde gördüğümüz dev dinozorlar, aslında bu dönemde gezegenin gerçek hâkimleri haline geldi. Ancak onların yükselişi bir anda olmadı. Her şey, Dünya tarihinin en büyük felaketlerinden birinin ardından başladı.

Büyük Yok Oluşun Ardından Gelen Çağ

Jura Dönemi başlamadan hemen önce, Triyas Dönemi’nin sonunda Dünya büyük bir kitlesel yok oluş yaşadı.

Bilim insanlarına göre:

• Dünya üzerindeki canlı türlerinin yaklaşık yüzde 80’i yok oldu

• Devasa volkanik patlamalar atmosfere yoğun gaz saldı

• İklim dengesi tamamen bozuldu

• Ekosistemler çöktü

Özellikle atmosfere yayılan karbondioksit ve sülfür gazları, gezegeni yaşanması zor bir hale getirdi. Fakat dinozorlar bu felaketten sağ çıkmayı başardı. Ve doğada oluşan boşluk sayesinde hızla yayılıp güçlendiler.

Doğa Tarihi Müzesi’nde çalışan dinozor araştırmacısı Dr. Susie Maidment’a göre bilim insanları hâlâ şu sorunun cevabını arıyor:

“Dinozorlar gerçekten daha üstün canlılar olduğu için mi hayatta kaldı, yoksa tamamen şans mıydı?” Kesin cevap bilinmese de sonuç çok netti: Jura Dönemi boyunca kara yaşamının kontrolü dinozorların eline geçti.

İlk Dinozorlar Dev Değildi

Bugün dinozor denince çoğu insanın aklına devasa yaratıklar geliyor. Ancak Jura’nın ilk dönemlerinde durum oldukça farklıydı. İlk dinozor türlerinden bazıları yalnızca 2 metre uzunluğa sahip küçük canlılardı. Özellikle “heterodontosaurid” adı verilen türler dikkat çekiyordu.

Bu canlıları özel yapan şey diş yapılarıydı. Çünkü çoğu dinozorun dişleri birbirine benzerken, onların ağızlarında farklı görevler için gelişmiş dişler bulunuyordu:

• Öğütücü dişler

• Sivri köpek dişine benzeyen çıkıntılar

• Farklı beslenme tiplerine uygun yapılar

Bilim insanları bu türlerin:

• Tamamen otçul mu

• Yoksa hem et hem bitkiyle mi beslendiği konusunda hâlâ kesin bir görüşe sahip değildir.

Ancak milyonlarca yıl içinde dinozorlar inanılmaz bir dönüşüm geçirdi.

Küçük sürüngenlerden:

• Stegosaurus

• Brachiosaurus

• Diplodocus gibi dev canlılara dönüştüler.

Jura Dönemi’nin sonlarına doğru 1 metreden büyük kara hayvanlarının neredeyse tamamı dinozordu.

Kayıp Bir Dönemin Gizemi

Paleontoloji dünyasının en büyük gizemlerinden biri “Orta Jura Dönemi” olarak kabul ediliyor. Çünkü bu döneme ait fosiller oldukça azdır.

Bunun en büyük nedeni ise yükselen deniz seviyeleri.

O dönemde:

• Avrupa’nın büyük kısmı

• Kuzey Amerika’nın geniş bölgeleri sular altında kaldı.

Karada yaşayan canlılara ait kalıntılar deniz tabakalarının altında kayboldu. Bu yüzden bilim insanları birçok dinozor grubunun tam olarak nasıl ortaya çıktığını hâlâ bilmiyor.

Özellikle:

• Zırhlı dinozorlar

• Stegosaurus türleri

• İguanodon benzeri canlılar hakkındaki bilgiler eksik kalıyor.

Ancak Fas’taki Atlas Dağları bu gizemi çözmeye yardımcı oluyor. Araştırmacılar burada çok önemli keşifler yaptı.

Bulunan türler arasında:

• Bilinen en eski ankylosaurus türlerinden biri

• İlk stegosaurus örneklerinden bazıları yer alıyor.

Dr. Maidment’ın sözleriyle:

“Bulduğumuz neredeyse her şey yeni bir keşif.”

Jura Dönemi’nde İngiltere Su Altındaydı

Bugünkü İngiltere’nin büyük kısmı Jura Dönemi boyunca sığ denizlerle kaplıydı. Özellikle Güney İngiltere’de bulunan ünlü Jurassic Coast bölgesi, o dönemin deniz yaşamına dair inanılmaz fosiller barındırıyor.

Burada bulunan canlılar arasında:

• Ichthyosaurus

• Plesiosaurus gibi dev deniz sürüngenleri bulunuyor.

Ünlü fosil avcısı Mary Anning’in keşifleri de bu bölgede yapılmıştı. Karasal bölgelerde ise farklı bir yaşam vardı. Bugünkü Oxfordshire ve Gloucestershire çevresinde yaşayan dinozorların izleri hâlâ bulunabiliyor. İskoçya’daki Skye Adası ve Yorkshire bölgelerinde ise Orta Jura Dönemi’ne ait ayak izleri keşfedildi.

Bitkilerin Dünyasında Çiçek Yoktu

Jura Dönemi’nde karaların hâkimi dinozorlardı ama bitki dünyasında durum farklıydı. O dönemde henüz çiçekli bitkiler yaygınlaşmamıştı.

Dünya daha çok şu bitkilerle kaplıydı:

• Kozalaklı ağaçlar

• Sikas bitkileri

• Ginkgo türleri

İlginç şekilde tropikal bölgeler bugünkü kadar yoğun ormanlara sahip değildi. Birçok bitki orta enlemlerde daha rahat büyüyordu. İngiltere’nin güneyindeki Portland Stone bölgesinde bulunan fosil ormanlar, Jura dünyasının nasıl göründüğüne dair önemli bilgiler veriyor.

Bilim insanlarına göre bu bölgede:

• Yaklaşık 12-15 metre boyunda kısa kozalaklı ağaçlar bulunuyordu

• Bölge tuzlu lagünlerle çevriliydi

• Görünüm bugünkü Akdeniz kıyılarına benziyordu

Araştırmalar, bu ormanların kıtaların ayrılması sırasında oluşan depremler ve seller sayesinde korunduğunu gösteriyor. Çünkü o dönemde dev süperkıta Pangea parçalanmaya başlıyordu. Ve Atlantik Okyanusu yavaş yavaş oluşuyordu.

Jura Dönemi Nasıl Sona Erdi?

Jura Dönemi’nin sonu başlangıcı kadar dramatik olmadı. Büyük bir göktaşı çarpması ya da ani bir felaket yaşanmadı. Bunun yerine canlı türleri zaman içinde yavaş yavaş değişmeye başladı. Özellikle Kuzey Amerika’da meydana gelen büyük dağ oluşumları, birçok dinozor türünün yaşam alanını yok etti. Avrupa’daki bazı Jura canlıları ise yaşamını daha uzun süre devam ettirdi.

Bilim insanları bugün hâlâ şu sorunun cevabını tam olarak bilmiyor:

“Bu büyük canlı değişiminin asıl sebebi neydi?” Fakat kesin olan bir şey vardı: Kretase Dönemi yaklaşırken yeni dinozor türleri yükselmeye başlamıştı.

Özellikle:

• Ankylosauruslar

• İguanodon benzeri türler gezegenin yeni hâkimleri olmaya hazırlanıyordu.

Milyonlarca Yıllık Bir Hükümdarlık

Jura Dönemi tam 56 milyon yıl sürdü. Bu süre, dinozorları yok eden göktaşından bugüne kadar geçen zamandan bile daha uzundur. Bugün bize “altın çağ” gibi görünen bu dönem, aslında o canlılar için sadece hayatta kalma mücadelesiydi.

Uyum sağlamak…

Değişmek…

Ve zamana direnmek…

Belki de Jura Dönemi’nin en büyük dersi tam olarak budur. Çünkü Dünya’nın tarihinde milyonlarca yıl bile bazen yalnızca kısa bir bölümden ibaret olabiliyor.