Çiçeklerin çoğu, polen taşıyan canlılara bir ödül sunar.

Kimi nektar verir, kimi polen, kimi ise sıcaklık ya da güvenli bir sığınak sağlar.

Ancak orkideler bu konuda doğanın en kurnaz oyuncularından biridir. Çünkü birçok orkide türü hiçbir ödül vermeden böcekleri kandırmayı başarır.

Üstelik bunu öylesine ustaca yaparlar ki, böcekler çoğu zaman kandırıldıklarını bile anlamaz. Sahte kokular, yanıltıcı renkler ve hatta çiftleşme taklitleri… Orkidelerin hayatta kalma stratejileri, doğanın ne kadar karmaşık ve şaşırtıcı olduğunu gözler önüne seriyor.

Bilim insanlarına göre orkide türlerinin yaklaşık üçte biri, tozlaşmayı sağlayan canlılara hiçbir karşılık sunmuyor. Buna rağmen nesillerini başarıyla sürdürüyorlar. Çünkü onlar için önemli olan dürüst olmak değil, zekice hayatta kalmak.

Her Böceğe Değil, Doğru Böceğe

Birçok çiçek mümkün olduğunca fazla böceği kendine çekmeye çalışır. Arılar, kelebekler, sinekler… Kim gelirse gelsin yeter ki polen taşınsın mantığıyla hareket ederler. Orkideler ise çok daha seçicidir.

Çoğu orkide türü yalnızca belirli bir canlıyı hedef alır:

• Arılar

• Yaban arıları

• Sinekler

• Güveler

• Kelebekler

• Mantar sinekleri

• Bazı kuş türleri

Bu özel ilişki son derece hassas şekilde gelişmiştir. Çiçeğin:

• Rengi

• Şekli

• Açma zamanı

• Yaydığı kimyasallar hedeflenen canlıya göre adeta özel olarak tasarlanmıştır.

Bu sistem işe yaradığında orkide için büyük avantaj sağlar. Ancak hedef böcek gelmezse bitki tohum üretemez. Yani tüm plan tek bir canlıya bağlıdır.

Zamanlama Hayat Kurtarıyor

Birçok bitki mevsime göre çiçek açar. Orkideler ise yalnızca havayı değil, polen taşıyan canlıların hareketlerini de dikkate alır. Bazı türler yılda sadece birkaç saat çiçek açar. Bazıları ise aylar boyunca açık kalabilir. Kısa süreli çiçek açan türler oldukça ilginç bir yöntem kullanır. Belirli bir sıcaklık seviyesine ulaşıldığında aynı bölgedeki tüm orkideler neredeyse aynı anda çiçek açar.

Bunun önemli avantajları vardır:

• Böceklerin çiçekleri bulma ihtimali artar

• Farklı bitkiler arasında polen aktarımı kolaylaşır

• Kendini dölleme riski azalır

• Türün devamı güvence altına alınır

Doğa adeta görünmez bir takvimle çalışıyor gibidir.

Renkler ve Şekillerle Yapılan Aldatmaca

Bazı orkideler tamamen görsel aldatma üzerine kurulu sistemler geliştirir. Özellikle sinek kuşları ve kelebeklerle tozlaşan türler;

• Kırmızı

• Turuncu

• Pembe renklerde tüp şeklinde çiçekler üretir.

Bu çiçekler nektar varmış gibi görünür ama aslında çoğu zaman hiçbir ödül sunmaz. Böcekler gerçek çiçeklerle sahteleri ayırt edemediği için kandırılır. Gece aktif olan güveleri hedefleyen orkideler ise farklı yöntem kullanır. Soluk beyaz veya yeşilimsi renklerde çiçek açarlar. Gündüz neredeyse fark edilmezler ancak gece yoğun bir koku yayarlar. Koku sayesinde güveler çiçeği kolayca bulur. Bazı orkide türleri ise işi daha da ileri taşır. Özellikle Bulbophyllum cinsi orkideler çürümüş et kokusuna benzeyen ağır kokular üretir.

Bu yöntemle:

• Leş sineklerini

• Çürüyen maddelerle beslenen böcekleri kendilerine çekerler.

Üstelik yalnızca koku değil, görüntü de çürümüş bir yüzeyi andıracak şekilde gelişmiştir.

Doğanın En Büyük Oyunu: Çiftleşme Tuzağı

Orkidelerin en şaşırtıcı yöntemi ise “çiftleşme aldatmacası” olarak bilinir. Avrupa’da bulunan Ophrys cinsi orkideler, dişi böceklere inanılmaz derecede benzeyen çiçekler geliştirmiştir.

Bu çiçekler:

• Dişi arının şeklini

• Vücut dokusunu

• Parlak yüzeyini

• Tüy yapısını taklit eder.

Ancak asıl şaşırtıcı olan yalnızca görüntü değildir. Bu orkideler aynı zamanda dişi böceklerin salgıladığı çiftleşme feromonlarına çok benzeyen kimyasallar üretir. Erkek böcek çiçeği gerçek bir dişi sanarak üzerine konar ve çiftleşmeye çalışır. Tam bu sırada orkidenin polen paketleri böceğin vücuduna yapışır. Böcek daha sonra başka bir orkideye gittiğinde polenleri taşıyarak tozlaşmayı tamamlar. Yani orkide hiçbir ödül sunmadan, yalnızca kandırarak çoğalmayı başarır.

Kapan Kuran Orkideler

Bazı orkide türleri ise doğrudan mekanik tuzaklar kurar. Kova orkidesi olarak bilinen Coryanthes türü bunun en ilginç örneklerinden biridir. Bu orkide, sıvıyla dolu küçük bir hazne oluşturur. Erkek arılar, çiçeğin ürettiği kokulu yağları toplamak için buraya gelir.

Çünkü bu yağlar dişileri etkilemek için kullanılır.

Ancak yüzey oldukça kaygandır.

Arı çoğu zaman:

• Dengesini kaybeder

• Sıvı dolu bölmeye düşer

• Çıkış yolu arar

Tek çıkış noktası ise çok dar bir tüneldir. Arı bu tünelden geçerken orkidenin polenleri sırtına yapışır. Daha sonra başka bir orkideye gittiğinde aynı süreç tekrar eder. Doğa burada adeta kusursuz çalışan bir mühendislik sistemi kurmuştur.

Güzelliğin Ardındaki Kurnazlık

Orkideler bize doğanın her zaman masum olmadığını gösteriyor. Bazen hayatta kalmak için güç değil, zekâ gerekir. Sahte nektarlar, yanıltıcı kokular ve kusursuz taklitlerle çalışan bu bitkiler, milyonlarca yıllık evrim sonucunda inanılmaz stratejiler geliştirdi. Bir orkideye baktığımızda yalnızca güzel bir çiçek görürüz. Oysa o çiçeğin arkasında; hesap yapan, plan kuran ve hayatta kalmak için rakiplerini kandıran sessiz bir doğa ustası vardır.

Ve en ilginç kısmı şu: Tüm bu oyunlar hâlâ işe yarıyor.