Eskiden renkli, çılgın harflerle dolu bir duvar gördüğümüzde belki de sadece “vandallık” der geçerdik.

Bugünse aynı tarz bir eser, Miami’deki bir sanat fuarında altı haneli rakamlara alıcı bulabiliyor.

Peki, graffiti nasıl ara sokak isyanından yüksek sanat tartışmalarına taşındı? Graffiti, temelde görülmeyenlerin sesi olarak doğdu. 1970’lerde New York’ta gençler, metro vagonlarını ve binaları takma adları ve sembollerle işaretlemeye başladı. Amaç satış değil, görünür olmaktı.

• İzin Almadan İfade: Sanatçılar, galeriler olmadığından duvarları tuval olarak kullandılar.

• Politik Protesto: Bazı eserler doğrudan sosyal adaletsizliği, eşitsizliği veya yolsuzluğu sorguluyordu.

• Kimlik İlanı: Sesi duyulmayan mahallelerde graffiti, “Buradayım, varım” demenin bir yoluydu.

Erken dönem sanatçılar için polis tarafından yakalanmak riskin bir parçasıydı. Yine de sanat, cesur ve meydan okuyan bir şekilde gelişti.

Büyük Değişim: Galeriler Çağırınca

2000’lere gelindiğinde, Banksy ve Jean-Michel Basquiat gibi isimler dünya çapında ilgi topladı.

• Banksy’nin Yükselişi: Mizahi ve eleştirel stencil çalışmalarıyla Banksy, sokak ve elit arasındaki çizgiyi bulanıklaştırdı. Açık artırmada parçalara ayrılan bir eseri tüm dünyada manşet oldu.

• Basquiat Mirası: New York binalarını şiirsel çizgilerle işaretleyen Basquiat, kültürel bir ikon hâline geldi. Eserleri artık müzelerde sergileniyor ve milyonlara alıcı buluyor.

Galeriler graffiti sanatçılarını içeri davet etmeye başladı. Açık artırma evleri eserlerini satışa çıkardı. Bu değişim sadece sanatla ilgili değildi; yeraltı kültürünü yumuşatmanın bir yoluydu.

Eleştirmenler Konuşuyor: Satış mı, Atılım mı?

Herkes bu gelişmeleri alkışlamıyor. Bazıları graffitiyi galerilere taşımayı ruhundan uzaklaşmak olarak görüyor. Artık halka açık, spontane ve ham olmadığında hâlâ graffiti sayılır mı?

1. Erişimin Kaybı: Sokak sanatı ücretsiz ve herkes için erişilebilirdi. Galerilerde sadece az sayıda insan görebiliyor ve daha azı karşılayabiliyor.

2. Kültürel Sömürü mü?: Eleştirmenler, sanat dünyasının daha önce eleştirilen topluluklardan doğan bir stilden kar elde ettiğine dikkat çekiyor.

3. Medyumun Değişimi: Graffiti çerçeveli bir eser hâline geldiğinde, ölçeği, mekâna özel anlamı ve özgürlük kıvılcımı kaybolabiliyor.

Sanatçıların Görüşü: Hayatta Kalma ve Tanınma

Öte yandan, birçok sanatçı bu dönüşümü memnuniyetle karşılıyor. Bu, köklere ihanet değil, bir evrim.

• Daha Fazla Araç, Daha Fazla Özgürlük: Daha iyi malzemeler ve güvenli ortamlar, sanatçıların tarzlarını geliştirmesine olanak sağlıyor.

• Tanınma ve Kazanç: Yıllarca anonim çalışmış sanatçılar artık tutkusundan geçimini sağlayabiliyor.

• Yeni Platformlar, Aynı Mesaj: Mesaj değişmedi; sadece platform büyüdü. Sosyal sorunları daha geniş sahnede dile getiriyorlar.

Örneğin RETNA, kaligrafi tarzındaki çalışmalarını duvarlardan tasarım işbirliklerine taşıdı, ancak miras ve protesto temalarını hâlâ koruyor.

Gelecek Nereye Gidiyor?

Graffiti yolculuğu bitmedi; aksine birçok yönde dallanıyor:

• Şehir yönetimleri destekli kentsel duvar resimleri

• Yasal graffiti duvarları, turistlerin ilgisini çeken noktalar

• NFT’ler ve dijital sokak sanatı, çevrimiçi pazara giriyor

Buna rağmen bazı sanatçılar hâlâ çatılarda ve tren garajlarında çalışmayı sürdürüyor, kökleri canlı tutuyor.

Son Söz: Graffitiye Nasıl Bakmalı?

Graffiti galerilere taşındığında satılık mı, kutlama mı? Belki ikisi de. Her sanat formu gibi, büyür, uyum sağlar ve bazen kendine ters düşer. Ama bir şey kesin: Başlangıçta bir isyan olan bu hareket, modern sanatın en konuşulan akımlarından biri hâline geldi.

Peki siz bir sprey boya ile yapılmış duvar gördüğünüzde ne hissediyorsunuz? Güzellik mi yoksa tahribat mı görüyorsunuz? Ev salonunuza bir graffiti tablosu asar mıydınız?

Sanat, konuştuğumuz şekilde yaşar bu sohbeti sürdürmek bizim elimizde...